Medycyna PZWL.pl

PZWL

Szczepienia ochronne w praktyce pielęgniarki i położnej

Szczepienia ochronne są niekwestionowaną obroną w zapobieganiu występowania chorób zakaźnych. Znane z przeszłości masowe zachorowania dziesiątkujące ludność, zwłaszcza osoby najsłabsze, w tym dzieci, powodowały epidemie chorób zakaźnych, co wraz z niedożywieniem ludności decydowało o wysokiej umieralności populacji ludzkiej.

Z wielką nadzieją przyjmowano pojawiające się od XIX wieku szczepionki na kolejno nowe choroby zakaźne jako szansę na zdrowie i życie dla ludzi. Obecnie, kiedy mamy szansę na ochronę przeciw większości chorób zakaźnych, pojawiają się głosy na temat szkodliwego wpływu szczepień na zdrowie ludzkie. W związku z tym, aby szczepienia odgrywały swoją rolę i nie budziły negatywnych medialnych emocji, pracownicy ochrony zdrowia powinni udzielać nie tylko rzetelnych informacji o ochronnej ich roli w zapobieganiu chorób, lecz także o możliwej reakcji organizmu po ich zastosowaniu. Wiedza pracowników medycznych na temat prawidłowego postępowania ze szczepionkami zwiększa bezpieczeństwo ich stosowania i uzyskanie zamierzonej przez producenta odpowiedzi immunologicznej preparatu.

Podział szczepień ochronnych

Szczepienia ochronne zawarte w Programie Szczepień Ochronnych dzielą się na obowiązkowe i zalecane. Informacje, które z nich zaliczają się do obowiązkowych oraz jakie osoby lub grupy osób zobowiązane są do poddania się szczepieniom ochronnym, oraz wzory dokumentów, m.in.: zaświadczenia o przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym, książeczki szczepień i karty uodpornienia, formularze sprawozdań z przeprowadzonych obowiązkowych szczepień ochronnych oraz tryb i terminy ich przekazywania – mieszczą się w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych [7]. Oprócz szczepień obowiązkowych występuje możliwość przeprowadzania szczepień zalecanych. Informacje na temat ich wykazu, sposobu finansowania oraz dokumentowania reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi [8]. Rozporządzenie to podaje także wzór Międzynarodowej Książeczki Szczepień. Jest ona wydawana przez świadczeniodawców przeprowadzających zalecane szczepienie ochronne, na wniosek osoby poddającej się wspomnianemu szczepieniu. Wydanie Międzynarodowej Książeczki Szczepień jest rejestrowane przez świadczeniodawców przeprowadzających dane szczepienie. Wpisu o przeprowadzonym szczepieniu zalecanym do wspomnianej książeczki dokonuje osoba, która je wykonywała.

Sposób przeprowadzania szczepień ochronnych. Badanie kwalifikacyjne

Szczepienie ochronne musi być poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym. W przypadku dziecka, które nie ukończyło 6. roku życia, odbywa się ono w obecności rodziców, faktycznego opiekuna bądź osoby prawnie sprawującej opiekę nad nim. W odniesieniu do dziecka, które ukończyło 6. rok życia, a nie osiągnęło pełnoletniości, lekarskie badanie kwalifikacyjne może być przeprowadzone bez asysty wyżej wymienionych osób, ale po uzyskaniu ich pisemnej zgody oraz informacji na temat uwarunkowań zdrowotnych mogących stanowić przeciwwskazanie do szczepień. Obowiązkowego szczepienia ochronnego nie można przeprowadzić, jeżeli między lekarskim badaniem kwalifi kacyjnym przeprowadzonym w celu wykluczenia przeciwwskazań do szczepienia a samym szczepieniem upłynęła doba od daty i godziny wskazanej w zaświadczeniu o przeprowadzonym badaniu (art. 17 ustawy o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń) [1].

Wyrażenie zgody na świadczenie medyczne

Wprawdzie w świetle ustawy o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień osoby zamieszkujące na terytorium Polski zobowiązane są poddać się szczepieniom obowiązkowym, to jednak wykonanie świadczenia medycznego poprzedzone powinno być według rozporządzenia w sprawie rodzajów dokumentacji [10] wyrażeniem zgody, a w przypadku osoby niepełnoletniej – jego opiekuna prawnego. Wspomniane wyrażenie zgody może być zawarte np. w formularzu lekarskiego badania kwalifikacyjnego i dołączone do karty uodpornienia [9].

Udokumentowanie wykonanego świadczenia

Informacja na temat przeprowadzonych obowiązkowych szczepień ochronnych wykonywanych od dnia urodzenia są udokumentowane w karcie uodpornienia, książeczce szczepień i dokumentacji medycznej [10].

Informacje, jakie należy udokumentować, to:

■ nazwa szczepionki,

■ producent,

■ numer serii,

■ sposób podania szczepionki,

■ data wykonania szczepienia,

■ dane lekarza, który wykonał badanie,

■ kwalifikacyjne osoby wykonującej szczepienie.

Obowiązkowe szczepienia ochronne są prowadzone zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na dany rok ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie Komunikatu [11].

Wyposażenie punktu szczepień

Punkt szczepień powinien być wyposażony w niezbędny sprzęt, aparaturę medyczną i produkty lecznicze oraz zestaw przeciwwstrząsowy według wymogów zawartych w rozporządzeniu [12].

Zasady przechowywania szczepionek przechowywania szczepionek

1. Powinno przechowywać się je w gabinecie zabiegowym w chłodziarce przeznaczonej tylko

do tego celu, w temperaturze 2–8°C.

2. Rozmieszczając w chłodziarce opakowania jednostkowe szczepionek, należy zachować odstęp od ścian wewnętrznych, tak by utrzymać obieg powietrza.

3. Szczepionek nie powinno się umieszczać na drzwiach chłodziarki oraz w bezpośrednim sąsiedztwie agregatu, aby nie doszło do ich zamrożenia, co wyklucza ich użycie.

4. W wyjątkowych sytuacjach, jeśli szczepionki przechowywane są razem z innymi preparatami leczniczymi, należy je przechowywać na osobnych półkach.

5. Temperatura w chłodziarce powinna być stale monitorowana, również w dni wolne od pracy. Jej odczyt należy udokumentować wpisem w rejestrze potwierdzonym podpisem osoby dokonującej kontroli temperatury. Optymalnym rozwiązaniem jest ciągłe monitorowanie temperatury urządzeniami elektronicznymi z funkcją rejestracji zapisów. Jeżeli temperatura w chłodziarce przekroczy dopuszczalny zakres, szczepionki należy przenieść niezwłocznie do innej, sprawnej chłodziarki.

6. Każdy przypadek niezachowania warunków zgodnych z zasadą łańcucha chłodniczego na skutek awarii chłodziarki należy niezwłocznie zgłosić do właściwej Powiatowego Inspektora Sanitarnego [13]. Decyzję dotyczącą wykorzystania szczepionek przechowywanych w niewłaściwej temperaturze podejmuje kierownik punktu szczepień, po wcześniejszej konsultacji z terenowym przedstawicielem nadzoru sanitarno-epidemiologicznego i producentem szczepionki. Świadczeniodawcy realizujący szczepienia ochronne są zobowiązani do zachowania łańcucha chłodniczego od momentu, w którym weszli w posiadanie preparatów szczepionkowych [14].

Technika wykonywania szczepień ochronnych

Technika i warunki wykonywania szczepień ochronnych są niezbędne do wytworzenia prawidłowej odpowiedzi immunologicznej organizmu oraz zminimalizowania ryzyka wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych [16].  Szczepionki, w zależności od wskazań producenta, podawane są: domięśniowo, podskórnie, śródskórnie i doustnie. Wybór miejsca i drogi jej podania zawarte są w charakterystyce produktu (ulotce informacyjnej producenta). Sposób wykonania szczepienia zależy od formy szczepionki: w iniekcji podskórnej, domięśniowej albo śródskórnej lub w formie doustnej. Szczepionki podawane w postaci iniekcji mogą być sprzedawane w formie ampułkostrzykawki z wtopioną igłą.

Szczepienie domięśniowe

Dobór igły do wstrzyknięcia domięśniowego przedstawia tabela na następnej stronie.

Szczepienie podskórne

Do jego wykonania używa się igły o średnicy 0,5–0,6 mm (25G lub 23G) i długości 16 mm.

Szczepienie podskórne u niemowląt w wieku < 12 miesięcy wykonuje się zazwyczaj w obrębie uda, a u pacjentów w wieku ≥ 12 miesięcy – w górno-zewnętrzną powierzchnię nad mięśniem trójgłowym ramienia.

Szczepienie śródskórne

Podaje się powoli 0,1 ml szczepionki śródskórnie w ⅓ zewnętrzną górną część lewego ramienia. Nie należy wykonywać szczepienia na szczycie  ramienia, ponieważ w tym miejscu gojenie przebiega niekorzystnie. Po prawidłowym (nie za głębokim!) śródskórnym wstrzyknięciu szczepionki powstaje białawy pęcherzyk o średnicy 5–10 mm, który znika po kilku minutach. Po 2–3 tygodniach w miejscu szczepienia powstaje naciek, a na jego szczycie pojawia się krosta, przekształcająca się następnie w owrzodzenie wielkości 2–5 mm. Zmiana goi się po 2–4 miesiącach, pozostawiając żyworóżową, stopniowo bledniejącą bliznę o średnicy 3–8 mm. Blizna o średnicy >3 mm uważana jest za dowód prawidłowo technicznie wykonanego szczepienia, a więc można się wówczas spodziewać, że wytworzyła się właściwa alergia poszczepienna. 

Szczepionka jest to immunologiczny produkt leczniczy działający przede wszystkim na układ immunologiczny w celu wytworzenia czynnej odporności [15].

Szczepienie doustne

Szczepionki do podawania doustnie – „żywe” przeciwko poliomyelitis (OPV) i przeciwko rotawirusom (RV) – należy podawać, gdy dziecko jest spokojne. Dawka OPV wynosi 2 krople; można ją podać bezpośrednio na język lub – ponieważ ma gorzko-słony smak z powodu zawartości chlorku magnezu jako stabilizatora – zmieszać z napojem (np. roztworem cukru, słodkim syropem czy mlekiem). Jeżeli dziecko wypluje lub zwróci OPV w ciągu 10 minut po podaniu, to dawkę należy podać ponownie. W przypadku wyplucia szczepionki przeciw rotawirusom prawdopodobnie liczba zdolnych do replikacji wirusów, które pozostaną na błonie śluzowej jamy ustnej i gardła nawet po wypluciu lub zwymiotowaniu dawki, wystarczy, aby namnożyły się one w jelicie i skutecznie stymulowały układ immunologiczny do produkcji swoistych przeciwciał i komórek odpornościowych [19].

Przygotowanie się do szczepienia

Organizacja miejsca i niezbędnego sprzętu

Czynności związane z przygotowaniem szczepionki poprzedza dekontaminacja powierzchni stolika zabiegowego oraz higieniczna dezynfekcja rąk [20]. Zgromadzenie niezbędnego zestawu do iniekcji, w tym preparatu do dezynfekcji fi olki/ampułki oraz skóry. W zasięgu ręki powinien być pojemnik twardościenny na ostre odpady zakaźne. Podanie szczepionki w iniekcji wykonywane jest z użyciem rękawic ochronnych zgodnie z zaleceniem Konsultanta [21].

Sprawdzenie wyglądu szczepionki przed podaniem

Obowiązkiem osoby szczepiącej jest obejrzenie opakowania szczepionki pod kątem terminu ważności oraz ewentualnego uszkodzenia. Należy ocenić zawartość szczepionki pod kątem obecności zanieczyszczeń czy odmiennej niż w opisie ulotki barwy lub konsystencji preparatu.

Wykluczenie miejsc, które nie nadają się do podania szczepionki

Należą do nich: zmiany patologiczne na skórze (osutka, wysypka, znamiona, blizny) oraz stan zapalny czy ropny, zwłóknienie w tkance mięśniowej  i/lub podskórnej.

Pozycja osoby poddawanej szczepieniu

Podczas szczepienia dziecko trzymane jest na rękach rodzica, a starsze niemowlę na jego kolanach, tak aby miało poczucie bezpieczeństwa. Zalecana pozycja w trakcie szczepienia dla dzieci starszych, młodzieży i dorosłych to również pozycja siedząca.

Jak zmniejszyć ból związany z podaniem szczepionki

Najprostszym sposobem łagodzenia bólu związanego ze szczepieniem u karmionych naturalnie niemowląt przed ukończeniem 6. miesiąca życia jest możliwość ssania piersi matki w trakcie wykonywanej iniekcji. W przypadku gdy dziecko jest karmione sztucznie sposobem łagodzącym ból i stres związany z iniekcją może być podanie roztworu cukru (sacharozy). Należy rozpuścić  50 g (8 płaskich łyżeczek cukru w 70 ml gorącej przegotowanej wody). Ostudzony napój powinien być podawany powoli strzykawką do buzi w ilości do 10 ml, tuż przed szczepieniem i w jego trakcie. Rodzic w podczas szczepienia powinien zachowywać się spokojnie i delikatnie, ale stanowczo. Nie należy mówić dziecku, że nie będzie bolało, bo poczuje się ono oszukane. W przypadku dzieci starszych (powyżej 6. m.ż.) sposobem na uśmierzenie bólu może być odwrócenie jego uwagi od sytuacji związanej z ukłuciem. Pielęgniarka może pokazać kolorowy plasterek o ciekawym kształcie, który potem będzie naklejony w miejsce iniekcji. Rodzic może też spróbować zainteresować malca jakąś zabawką lub książeczką [22, 23]. W badaniach wykazano, że nie zmniejsza bólu ogrzewanie szczepionki przed podaniem, nieznany jest natomiast wpływ ogrzania na immunogenność szczepionki [24, 25]. Z produktów leczniczych, które można wykorzystać w celu zmniejszenia bólu u dziecka powyżej 3. miesiąca życia, są znieczulające kremy (np. krem EMLA) [24]. Rodzice mogą rozważyć jego zakup, ale po konsultacji z pediatrą z uwagi na możliwe przeciwwskazania do zastosowania go w niektórych schorzeniach. Krem powinien być zastosowany w dawce ustalonej przez lekarza, w miejsce podania szczepionki w iniekcji, na godzinę przed zabiegiem. Ból po szczepieniu może też zmniejszyć uciśnięcie miejsca wkłucia przez kilka minut. W przypadku gdy podczas jednej wizyty podawane są co najmniej dwie szczepionki, tę bardziej bolesną należy podać na końcu.

Informowanie rodziców

Niezwykle istotną sprawą jest informowanie rodziców o możliwości wystąpienia reakcji organizmu na podaną szczepionkę i zachęcenie ich do zgłaszania, jeśli wystąpią niepokojące objawy u dziecka w okresie do 30 dni od szczepienia. Znaczenie zgłaszania niepożądanych odczytów poszczepiennych (NOP) ma również odzwierciedlenie w znowelizowanej ustawie o prawie farmaceutycznym, gdzie art. 2 pkt 3a otrzymał brzmienie: „działaniem niepożądanym produktu leczniczego – jest każde niekorzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego” [25]. Lekarz ma obowiązek, w ciągu 24 godzin od powzięcia podejrzenia wystąpienia niekorzystnego działania leku/szczepionki, zgłoszenia takiego przypadku do państwowego inspektora sanitarnego właściwego dla miejsca powzięcia podejrzenia jego wystąpienia, na podstawie art. 21 ustawy o zakażeniach. Rodzaje niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP), sposób ich zgłaszania oraz wzory formularzy zgłoszeń NOP zawarte są w rozporządzeniu Ministra Zdrowia [26]. Treść artykułu jedynie sygnalizuje niezwykle ważne zagadnienia, jakie na pewno znane są osobom zajmującym się szczepieniami. Jednakże sprostanie wymogom wspomnianym w tekście pozwoli zminimalizować ryzyko niepożądanego działania szczepionki, w tym ułatwić prawidłowe prowadzenie dokumentacji oraz przestrzeganie wszelkich wymogów w odniesieniu do pomieszczenia i wyposażenia. Będzie to także działało na korzyść pracowników medycznych, świadcząc, iż dokonali wszelkich starań w tej kwestii. Ma to również duże znaczenie dla edukacji proszczepiennej. 

Mianowicie takie postępowanie może przyczynić się do zwiększenia dozy zaufania w stosunku do pracowników ochrony zdrowia i automatycznie poszerzyć grono osób, które mogą skorzystać z tego rodzaju dobrodziejstw nauki.

SŁOWNICZEK

Szczepienie ochronne – jest to podanie szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w_celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie [1].

Uprawnienia do wykonywania szczepień

1. Pielęgniarki są uprawnione do wykonywania szczepień ochronnych po ukończeniu kursu specjalistycznego w zakresie szczepień ochronnych (program przeznaczony dla pielęgniarek).

2. Położne są uprawnione do wykonywania szczepień noworodków pod warunkiem ukończenia kursu specjalistycznego w zakresie szczepień ochronnych noworodków (program przeznaczony dla położnych) [2–5].

Uwaga! Zgodnie z ustawą o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi szczepienia ochronne do 31 grudnia 2015 r. mogą wykonywać pielęgniarki i położne nieposiadające ukończonych powyższych kursów, o ile mają 2,5-letnią praktykę w zakresie przeprowadzania szczepień ochronnych [6]. 

Autor:

mgr Dorota Świst,

specjalista pielęgniarstwa epidemiologicznego i_pielęgniarstwa środowiskowo-rodzinnego dla położnych

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Świdniku

Źródło: „Poradnik pielęgnacyjny” 1/2014

Zapraszamy do lektury także innych artykułów z tego numeru:

  • Dorota Kochman, Rola położnej i pielęgniarki w opiece nad wcześniakiem.
  • Iwona Morawik. Zasady i procedury bezpiecznej pielęgnacji dziecka w warunkach domowych.
  • Grażyna Mitruś, Pierwsza pomoc udzielana dziecku w sytuacjach kryzysowych.
  • Justyna Kurda, Obowiązujące procedury zaopatrywania kikuta pępowinowego.
  • Joanna Kieniewicz-Górska, Podstawowe zabiegi pielęgnacyjne.
  • Marlena Roszkowska, Kąpiel noworodka – technika, zasady bezpieczeństwa, akcesoria.
  • Barbara Surowska, Pielęgnacja skóry wrażliwej i atopowej.
  • Iwona Morawik, Pieluszkowe zapalenie skóry – przyczyny, pielęgnacja, profilaktyka.
  • Joanna Kieniewicz-Górska, Typowe problemy pielęgnacyjne w pierwszym roku życia.

 

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 947 ze zm.).

2. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz.U. Nr 174, poz.1039 ze zm.).

3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 listopada 2007 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego (Dz.U. Nr 210, poz. 1540).

4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. Nr 182, poz. 1086).

5. Opinia Konsultanta Krajowego w Dziedzinie Pielęgniarstwa Ginekologicznego i Położniczego mgr Leokadii Jędrzejewskiej w sprawie szczepień ochronnych wykonywanych przez położne nr KK/44/06/13 z dnia 29 czerwca 2013 r.; www.nipip.pl

6. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 947 ze zm.).

7. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. Nr 182, poz. 1086).

8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi (Dz.U. Nr 180, poz. 1215).

9. Kwestionariusze wywiadu przesiewowego przed szczepieniem dzieci, młodzieży i dorosłych. Immunization Action Coalition Screening questionnaire for child and teen immunization 2011; www.immunize.org/catg.d/p4060.pdf (cyt. 4.01.2012), Reprinted with permission of Immunization Action Coalition, tłum. dr med. P. Sawiec, dr med. J. Mrukowicz, lek. Iwona Żywczak.

10. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej oraz sposobów jej przetwarzania (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 177).

11. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2013 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2014 (Dz.Urz.MZ z 2013 r., poz. 43)  http://www.gis.gov.pl/dep/?dep=13&id=3 

12. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2013 r., poz.1248).

13. Przechowywanie szczepionek – jakie obowiązki ciążą na punktach szczepień?  http://www.mp.pl/szczepienia/szczepieniaiszczepionki/bezpieczenstwo/show.html?id=92592 

14. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 25 kwietnia 2013 r.  http://orzeczenia.nsa.gov.pl/doc/7C8B3CA0CF 

15. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne(tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 ze zm.).

16. Czajka H., Pietrzyk J.J., Szajewska H., Mrukowicz J.: ABC zabiegów w pediatrii. Podręcznik dla studentów medycyny, pielęgniarek i lekarzy. Medycyna Praktyczna. Kraków 2010.

17. Zmodyfikowano na podstawie: Poland G.A., Borrud A., Jacobsen R.M., et al.: Determination of deltoid fat pad thickness: implications for needle length in adult immunization. JAMA, 1997; 277: 1709–1711.

18. Niektórzy eksperci zalecają igłę o długości 16 mm dla mężczyzn i kobiet o masie ciała <60 kg. Needle length and injection site of intramuscular injections. Reproduced from Morbidity and Mortality Weekly Report, 2006; 55 (RR-15): 1–48; Centers for Disease Control and Prevention. www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5515a1.htm www.mp.pl/szczepienia/praktyka/porocedury/show.html?id=71176 

19. Markowicz J.: Częste problemy w praktyce pediatrycznej w pytaniach i odpowiedziach. WS – 2012/01 Medycyna Praktyczna Pediatria.   www.mp.pl/artykuly/7013020. Wytyczne WHO dotyczące higieny rąk w opiece zdrowotnej – podsumowanie World Health Organization 2009   www.who.un.org.pl/common/filesdownload.php?fi d=42          

21. Stanowisko Konsultanta Krajowego z Dziedziny Pielęgniarstwa Epidemiologicznego w sprawie używania rękawic ochronnych do wykonywania iniekcji podskórnych, śródskórnych i domięśniowych z dnia 21 września 2010 r. www.pspe.pl/index.php?H=15 

22. Czajka H., Tarczoń I.: Jak zmniejszyć ból związany ze szczepieniem?. Wojewódzka Konsultacyjna Poradnia Szczepień dla Dzieci z Grup Wysokiego Ryzyka. Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy im. św. Ludwika, Kraków. www.pediatria.mp.pl/szczepieniaochronne/show.html?id=59276 

23. Sawiec P. (oprac.): Jak zmniejszyć natężenie bólu podczas szczepienia dzieci? Zalecenia Amerykańskiej Akademii Pediatrii 26.11.2007, [w:] Pain reduction during pediatric immunizations: evidence-based review and recommendations N.L. Schechter, W.T. Zempsky, L.L. Cohen, P.J. McGrath, C.M. McMurtry, N.S. Bright Pediatrics, 2007; 119: e1184–e1198.

24. Charakterystyka Produktu Leczniczego Emla krem  www.leki-informacje.pl/lek/charakterystykaszczegolowa/398,emla.html 

25. Ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Prawo farmaceutyczne oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz. 1245).

26. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania (Dz.U. Nr 254, poz. 1711).

 

Oceń

  • Obecnie 0 na 5 gwiazdek.
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
0

Dziękujemy za głos!

Już oceniałeś tą stronę, możesz oddać głos tylko raz!

Twoja ocena została zmieniona, dziękujemy za oddany głos!

Zaloguj się lub utwórz nowe konto aby ocenić tą stronę.

 

Komentarze

Zobacz także

pixabay

Zapobieganie i leczenie grypy

Szanowni Państwo, w dniu 22 września 2015 r. w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych odbyła się konferencja prasowa organizowana w ramach prowadzonej przez Urząd Kampanii Ogólnopolskiej „Lek Bezpieczny”. Tematem spotkania z mediami było „Zapobieganie i leczenie grypy”.

Czytaj więcej

„Dzieje medycyny w Polsce” – wstęp

Dzieje medycyny w Polsce stanowią zbiór szkiców i opracowań autorskich, które dotyczą medycyny w Polsce przedrozbiorowej i w okresie zaborów (tom I), medycyny II Rzeczypospolitej z uwzględnieniem I i II wojny światowej (tom II) oraz medycyny w PRL od 1944 r. do 1989 r. (tom III). Zgodnie z przyjętymi założeniami tekst każdego tomu uzupełnia omówienie warunków polityczno-społecznych wpływających na kształtowanie się i rozwój nauk medycznych oraz polskiej organizacji opieki zdrowotnej w danym okresie.

Czytaj więcej

Do pobrania


Przejdź do działu reklamy i współpracy b2b

Nasi partnerzy

FB